Leczenie uzależnień opiera się na trzech filarach: bezpiecznym odstawieniu substancji, jeśli jest potrzebne, psychoterapii prowadzonej przez certyfikowanego terapeutę oraz, w przypadku części uzależnień, farmakoterapii. Pierwszym krokiem może być konsultacja w poradni terapii uzależnień, która w ramach NFZ jest bezpłatna i nie wymaga skierowania. Terapia podstawowa trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy, natomiast cały proces zdrowienia zwykle obejmuje rok lub dłużej. Uzależnienie jest chorobą przewlekłą, dlatego leczenie nie kończy się na jednorazowym „odtruciu”, lecz obejmuje zmianę stylu życia i naukę radzenia sobie z ryzykiem nawrotu.
Czym jest uzależnienie i kiedy wymaga leczenia?
Uzależnienie to przewlekłe zaburzenie, w którym człowiek traci kontrolę nad używaniem substancji lub określonym zachowaniem i kontynuuje je mimo wyraźnych szkód. Może dotyczyć alkoholu, nikotyny, narkotyków, leków, np. benzodiazepin czy opioidowych leków przeciwbólowych, a także hazardu i gier.
Rozpoznanie stawia lekarz lub terapeuta na podstawie kryteriów klinicznych. Według klasyfikacji ICD-10 o zespole uzależnienia mówi się, gdy w ciągu ostatniego roku wystąpiły co najmniej trzy z sześciu objawów:
- silne pragnienie lub przymus przyjmowania substancji,
- trudności w kontrolowaniu początku, ilości lub zakończenia używania,
- objawy abstynencyjne po odstawieniu lub zmniejszeniu dawki,
- wzrost tolerancji, czyli potrzeba coraz większych dawek,
- zaniedbywanie innych zainteresowań i obowiązków,
- kontynuowanie używania mimo świadomości szkód zdrowotnych, rodzinnych lub zawodowych.
Nie każde nadużywanie oznacza uzależnienie. Picie ryzykowne i używanie szkodliwe, gdy pojawiają się już szkody, ale bez utraty kontroli, mogą wymagać krótkiej interwencji i ograniczenia spożycia zamiast pełnego programu terapii. Granicę między tymi stanami określa specjalista, dlatego konsultacja ma sens również wtedy, gdy problem nie jest jeszcze oczywisty.
Od czego zacząć leczenie uzależnień?
Najprostszą drogą jest zgłoszenie się do poradni terapii uzależnień, dawniej nazywanej poradnią odwykową. Świadczenia z zakresu leczenia uzależnień w ramach NFZ nie wymagają skierowania, a leczenie osób uzależnionych od alkoholu jest bezpłatne również dla osób bez ubezpieczenia. Placówki mające kontrakt z NFZ można znaleźć w wyszukiwarce Funduszu albo uzyskać informacje o nich w urzędzie gminy.
Do systemu leczenia można wejść również przez:
- lekarza rodzinnego, który może ocenić stan zdrowia, zlecić badania, m.in. próby wątrobowe, i pokierować dalej,
- lekarza psychiatrę, szczególnie przy objawach depresji, lęku lub myślach samobójczych,
- punkty konsultacyjne prowadzone przez gminy, często dostępne bez długiego oczekiwania,
- Ogólnopolski Telefon Zaufania „Uzależnienia” (800 199 990) prowadzony przez Krajowe Centrum Przeciwdziałania Uzależnieniom, bezpłatny i anonimowy, dla osób uzależnionych i ich rodzin. Godziny pracy linii mogą się zmieniać, dlatego przed połączeniem dobrze je sprawdzić.
Pierwsza wizyta zaczyna się od wywiadu. Terapeuta pyta o rodzaj i ilość przyjmowanych substancji, czas trwania problemu, wcześniejsze próby leczenia oraz sytuację rodzinną, zawodową i zdrowotną. Nie trzeba przychodzić z gotową decyzją o abstynencji. Wystarczającym powodem do rozmowy może być samo podejrzenie, że sposób używania substancji zaczyna wymykać się spod kontroli.
Przed spotkaniem można przygotować krótką notatkę: co i w jakich ilościach przyjmujesz, kiedy ostatnio był dzień bez substancji, jakie objawy pojawiają się przy próbie przerwy, np. drżenie rąk, poty, bezsenność czy niepokój, jakie leki bierzesz na stałe i na co chorujesz. Przydatne są też wypisy z wcześniejszych pobytów w szpitalu lub na detoksie oraz aktualne wyniki badań krwi. Na pierwszą wizytę można przyjść z bliską osobą, choć część rozmowy terapeuta zwykle prowadzi bez jej udziału.
Stany nagłe wymagają wezwania pogotowia (112), a nie wizyty w poradni. Dotyczy to drgawek, majaczenia, czyli splątania, halucynacji i silnego drżenia po odstawieniu alkoholu, utraty przytomności, podejrzenia przedawkowania oraz myśli samobójczych z konkretnym planem.
Na czym polega leczenie uzależnień? Etapy terapii
Przebieg leczenia dobiera się do stanu konkretnej osoby. Inaczej wygląda pomoc komuś, kto od roku pije w sposób szkodliwy, a inaczej osobie po kilkunastu latach ciągów alkoholowych i kilku wcześniejszych próbach leczenia.
- Diagnoza i plan leczenia. Specjalista ocenia nasilenie uzależnienia, choroby współistniejące i ryzyko powikłań odstawienia.
- Detoksykacja, jeśli jest potrzebna. Trwa zwykle od kilku do kilkunastu dni i odbywa się na oddziale leczenia zespołów abstynencyjnych lub, przy łagodnych objawach, ambulatoryjnie pod kontrolą lekarza. Odstawienie alkoholu i benzodiazepin bez nadzoru może prowadzić do drgawek i majaczenia, dlatego po długim okresie używania nie należy robić tego na własną rękę.
- Terapia podstawowa. Pacjent uczy się rozpoznawać mechanizmy uzależnienia i radzić sobie z głodem substancji. Leczenie może mieć formę ambulatoryjną, z kilkoma spotkaniami w tygodniu, dzienną, obejmującą kilka godzin terapii dziennie przez około 6–8 tygodni, albo stacjonarną. Przy uzależnieniu od alkoholu pobyt trwa najczęściej 6–8 tygodni, a w ośrodkach dla osób uzależnionych od narkotyków nawet kilka do kilkunastu miesięcy.
- Terapia pogłębiona. To dalsza praca w poradni nad emocjami, relacjami i problemami sprzyjającymi używaniu. Często trwa rok lub dłużej.
- Utrzymanie zmiany. Obejmuje grupy wsparcia, okresowe konsultacje, kontrolę farmakoterapii i przygotowanie planu działania na sytuacje wysokiego ryzyka.
Detoks nie zastępuje leczenia uzależnienia. Usuwa substancję z organizmu, lecz nie zmienia nawyków, przekonań ani sposobów radzenia sobie ze stresem. Bez dalszej terapii ryzyko nawrotu pozostaje wysokie. Miejsce w poradni lub na oddziale terapeutycznym dobrze zarezerwować jeszcze podczas detoksu, aby po wypisie nie powstała kilkudniowa przerwa.
Jakie metody psychoterapii są skuteczne w leczeniu uzależnień?
Psychoterapia pozostaje podstawą leczenia uzależnień także wtedy, gdy równolegle stosuje się leki. W Polsce prowadzą ją głównie osoby z certyfikatem specjalisty psychoterapii uzależnień lub instruktora terapii uzależnień.
Do metod o najlepiej udokumentowanej skuteczności należą:
- Terapia poznawczo-behawioralna (CBT). Pacjent uczy się rozpoznawać myśli, emocje i sytuacje wywołujące chęć użycia oraz reagować na nie w inny sposób. Jednym z ćwiczeń może być stworzenie mapy sytuacji ryzykownych, takich jak piątkowe wyjście z pracy, kłótnia z partnerem czy samotny wieczór.
- Dialog motywujący. Ustrukturyzowana rozmowa pomagająca poradzić sobie z konfliktem „chcę przestać, ale nie chcę rezygnować”. Stosuje się ją m.in. u osób, które trafiły na leczenie pod naciskiem rodziny, pracodawcy lub sądu.
- Trening zapobiegania nawrotom. Pacjent określa własne sygnały ostrzegawcze, np. bezsenność, drażliwość czy idealizowanie dawnego picia, wskazuje osoby, z którymi może się skontaktować, i ustala konkretne działania na moment kryzysu.
- Terapia grupowa. Kontakt z osobami mającymi podobny problem może zmniejszać poczucie wstydu, pomaga dostrzec własne mechanizmy i daje wsparcie między sesjami.
- Terapia rodzinna i par. Uzależnienie wpływa na funkcjonowanie całej rodziny, dlatego włączenie bliskich może wspierać utrzymanie abstynencji.
- Podejście oparte na wzmocnieniach. Programy nagradzające abstynencję, np. potwierdzoną testami, są dobrze przebadane zwłaszcza w uzależnieniu od stymulantów, dla których nie ma zarejestrowanych leków.
Uzupełnieniem profesjonalnego leczenia są wspólnoty samopomocowe, m.in. Anonimowi Alkoholicy i Anonimowi Narkomani, oparte na programie 12 kroków. Mityngi są bezpłatne, odbywają się w większości miast i online. Dla części osób stają się długoterminowym źródłem wsparcia, nie zastępują jednak profesjonalnej terapii.
Leki w leczeniu uzależnień: kiedy farmakoterapia pomaga?
Farmakoterapia nie leczy uzależnienia samodzielnie, ale przy części substancji może zwiększać szansę na utrzymanie abstynencji lub ograniczenie szkód. Każdy lek wymaga kwalifikacji lekarskiej. Przy jego doborze bierze się pod uwagę m.in. stan wątroby i nerek, inne przyjmowane preparaty oraz cel leczenia.
Uzależnienie od alkoholu
- Naltrekson blokuje receptory opioidowe i osłabia przyjemne działanie alkoholu, co zmniejsza ryzyko przejścia od jednego kieliszka do ciągu.
- Akamprozat pomaga utrzymać abstynencję u osób, które już przestały pić. Jego dostępność w aptekach bywa ograniczona.
- Nalmefen stosuje się w modelu ograniczania spożycia, gdy pacjent nie jest gotowy na pełną abstynencję.
- Disulfiram (w Polsce znany głównie jako „wszywka” lub tabletki) wywołuje przykre objawy po wypiciu alkoholu. Działa odstraszająco, nie zmniejsza głodu alkoholowego, a picie pod jego wpływem bywa niebezpieczne.
Uzależnienie od opioidów
Standardem jest leczenie substytucyjne metadonem lub buprenorfiną, prowadzone w wyspecjalizowanych programach. Lek zastępczy stabilizuje stan pacjenta, ogranicza głód i objawy odstawienia oraz znacząco zmniejsza ryzyko przedawkowania i zakażeń. Pacjent przyjmuje kontrolowaną dawkę, równocześnie uczestnicząc w terapii.
Uzależnienie od nikotyny
W Polsce dostępne są nikotynowa terapia zastępcza w postaci plastrów, gum, tabletek do ssania i aerozoli, cytyzyna bez recepty oraz bupropion na receptę. Wareniklina została wycofana z polskiego rynku z powodu zanieczyszczeń, dlatego jej dostępność warto sprawdzić przed wizytą. Połączenie leku z poradnictwem daje lepsze wyniki niż stosowanie samego leku.
Leki uspokajające, stymulanty i konopie
Uzależnienie od benzodiazepin leczy się zazwyczaj przez stopniowe zmniejszanie dawki pod kontrolą lekarza. Proces ten może trwać wiele tygodni. Przy uzależnieniu od amfetaminy, kokainy czy konopi nie ma leków o potwierdzonej skuteczności, dlatego podstawą pozostaje psychoterapia, a farmakoterapię wykorzystuje się objawowo, np. przy bezsenności lub obniżonym nastroju.
Istotne jest również leczenie zaburzeń współistniejących. Depresja, zaburzenia lękowe, ADHD czy PTSD często występują razem z uzależnieniem. Skupienie się wyłącznie na jednym problemie może być niewystarczające, ponieważ nieleczone objawy mogą sprzyjać ponownemu sięganiu po substancję.
Jak leczyć uzależnienia behawioralne?
Uzależnienia behawioralne dotyczą czynności, a nie substancji. Najlepiej opisane są zaburzenie hazardowe oraz zaburzenie związane z graniem (gaming disorder), ujęte w klasyfikacji ICD-11. Podobne mechanizmy obserwuje się przy kompulsywnych zakupach, korzystaniu z mediów społecznościowych czy pornografii.
Leczenie prowadzi się przede wszystkim ambulatoryjnie, zwykle w oparciu o terapię poznawczo-behawioralną. W przypadku hazardu wykorzystuje się także rozwiązania praktyczne:
- przekazanie kontroli nad finansami zaufanej osobie na czas terapii,
- ustawienie limitów i blokad transakcji w banku,
- blokady stron i aplikacji bukmacherskich oraz kasyn online,
- plan spłaty zadłużenia, czasem z udziałem doradcy finansowego,
- pracę nad zniekształceniami myślenia, np. przekonaniem, że „następna wygrana odrobi straty”.
Przy nadmiernym graniu u nastolatków terapia zwykle obejmuje również rodzinę. Ustala się zasady korzystania z urządzeń i odbudowuje aktywności poza ekranem, ponieważ sam zakaz grania bez stworzenia alternatywy rzadko przynosi trwały efekt.
Jak pomóc bliskiej osobie, która nie chce się leczyć?
Osoba uzależniona może zaprzeczać problemowi, a krzyk i ultimatum zwykle wzmacniają opór. Rozmowę lepiej prowadzić w chwili trzeźwości, odwołując się do konkretnych zdarzeń, np. „w tym miesiącu dwa razy nie poszedłeś do pracy”, i przedstawiając gotową propozycję pomocy, taką jak umówiony termin konsultacji.
Dobrze przebadanym podejściem jest CRAFT (Community Reinforcement and Family Training). Uczy bliskich wzmacniania trzeźwych zachowań, niechronienia osoby uzależnionej przed konsekwencjami picia lub brania oraz wybierania właściwego momentu na rozmowę o leczeniu. Programy tego typu zwiększają odsetek osób, które ostatecznie podejmują terapię.
Pomocy może potrzebować także rodzina. Terapia współuzależnienia jest dostępna w poradniach terapii uzależnień bez skierowania, niezależnie od tego, czy osoba pijąca rozpoczęła leczenie. Wsparcie zapewniają również grupy Al-Anon i Nar-Anon.
Przy uzależnieniu od alkoholu, gdy dochodzi do rozkładu życia rodzinnego, demoralizacji małoletnich, uchylania się od pracy lub zakłócania spokoju, można złożyć wniosek do gminnej komisji rozwiązywania problemów alkoholowych. Komisja może skierować sprawę do sądu, który orzeka o obowiązku poddania się leczeniu odwykowemu. W przypadku narkotyków przymusowe leczenie przewiduje się przede wszystkim wobec osób niepełnoletnich. Przywożenie dorosłej osoby do prywatnego ośrodka wbrew jej woli jest niezgodne z prawem.
Ile trwa leczenie uzależnień i co zrobić po nawrocie?
Terapia podstawowa trwa od kilku tygodni do kilku miesięcy. Cały program wraz z terapią pogłębioną może zajmować rok lub dwa lata. Organizm potrzebuje czasu na regenerację, podobnie jak na utrwalenie nowych sposobów reagowania i codziennych nawyków.
Nawroty występują w przebiegu wielu chorób przewlekłych. Według amerykańskiego National Institute on Drug Abuse (NIDA) dotyczą około 40–60% osób leczonych z powodu uzależnienia, co porównuje się do wskaźników obserwowanych przy nadciśnieniu czy astmie. Dane pochodzą z badań amerykańskich i ich aktualność warto sprawdzić, ale pokazują, że nawrót nie musi oznaczać nieskuteczności całego leczenia. Może być sygnałem, że dotychczasowy plan wymaga zmiany.
Terapeuci odróżniają:
- wpadkę (lapse), czyli jednorazowe złamanie abstynencji, po którym pacjent wraca do planu,
- nawrót (relapse), czyli powrót do dawnego wzorca używania.
Po wpadce ważny jest szybki kontakt z terapeutą, najlepiej w ciągu kilku dni, analiza sytuacji, która do niej doprowadziła, oraz uzupełnienie planu zapobiegania nawrotom. Myślenie „skoro już się napiłem, to wszystko stracone” może sprawić, że pojedyncze zdarzenie przerodzi się w wielotygodniowy ciąg.
Ryzyko nawrotu zwiększają m.in.:
- zakończenie leczenia zaraz po detoksie lub turnusie stacjonarnym,
- długa przerwa między wypisem z oddziału a pierwszą wizytą w poradni,
- samowolne odstawienie leków, zwłaszcza przeciwdepresyjnych lub substytucyjnych,
- powrót do tego samego towarzystwa i miejsc, w których się piło lub brało,
- przekonanie, że po kilku miesiącach abstynencji można „pić kontrolowanie”,
- brak planu na trudne okresy: urlop, święta, żałobę, utratę pracy.
Skuteczne leczenie uzależnień jest procesem rozłożonym na miesiące, a często również lata. Łączy psychoterapię, farmakoterapię tam, gdzie jest wskazana, leczenie chorób współistniejących i wsparcie bliskich. Ważną częścią tego procesu jest także umiejętność rozpoznawania sygnałów nawrotu i korzystania z pomocy, gdy pojawia się kryzys.
terapeutka uzależnień i współuzależnienia, założycielka ośrodka „Szansa na Wolność”
Jadwiga Lipus jest dyplomowaną terapeutką uzależnień i współuzależnienia z blisko 30-letnim doświadczeniem oraz założycielką ośrodka Szansa na Wolność w Wiśle (RPWDL nr 000000301730). Od listopada 2017 r. kieruje placówką i prowadzi terapię indywidualną oraz grupową.
- Strona www / portfolio
- Rejestr Podmiotów Wykonujących Działalność Leczniczą (RPWDL)
- Panorama Firm
- E-mail: jadwiga.lipus@vp.pl
- Telefon: +48 792 020 244
Dobrze, że obok wspierania bliskiej osoby jest też miejsce na własne potrzeby i granice. :contentReference[oaicite:0]{index=0}
Brakuje mi konkretów dotyczących pierwszego kontaktu. Co powiedzieć przy umawianiu wizyty, o co zapytać i jak przygotować się do rozmowy? To interesowałoby mnie bardziej niż kolejny ogólny opis znaczenia profesjonalnej pomocy.
Przekonuje mnie pomysł spotkań z osobami, które mierzą się z podobnym problemem. Wyobrażam sobie, że łatwiej byłoby wtedy mówić bez poczucia, że trzeba tłumaczyć wszystko od początku. Przy terapii grupowej chciałbym jednak wcześniej poznać zasady poufności i dowiedzieć się, czy na początku można głównie słuchać, bez opowiadania od razu całej swojej historii.
Dla mnie ważniejsze od nazwy metody byłoby to, czy potrafiłabym szczerze rozmawiać z terapeutą.
To „przyznanie się do problemu” trochę mnie uwiera. Rozumiem intencję, ale wolałbym określenie „zauważenie, że potrzebuję pomocy”, bez skojarzenia z przyznawaniem się do winy. Zwłaszcza że dalej jest mowa o rozmowie bez oceniania. :contentReference[oaicite:1]{index=1} :contentReference[oaicite:2]{index=2}
Zwróciłem uwagę na fragment o przygotowaniu z terapeutą planu reagowania na nawroty. :contentReference[oaicite:3]{index=3} To dla mnie konkretniejsze niż samo zapewnienie, że trzeba się nie poddawać. Chciałbym wiedzieć, czy taki plan zapisuje się wspólnie i czy obejmuje również sytuację, kiedy nie można skontaktować się z terapeutą. Właśnie takich ustaleń szukałbym przed zakończeniem regularnych spotkań, zamiast zostawiać te pytania na trudniejszy moment.
A co wtedy, gdy rodzina chce szukać pomocy, a osoba, której dotyczy problem, jeszcze nie?
Przy problemowym korzystaniu z internetu nie patrzyłabym tylko na liczbę godzin przed ekranem. Bardziej interesowałoby mnie, co dzieje się wtedy z pracą, relacjami i pozostałymi obowiązkami, a nie sam czas korzystania.
Poza samą metodą sprawdziłabym też godziny spotkań i możliwość regularnego dojazdu. Chciałabym od początku powiedzieć, co mogę pogodzić z codziennymi obowiązkami, zamiast zgadzać się na wszystko i później martwić się organizacją.